Galaksinin İncileri

Rigel



Rigel, bir mavi dev yıldızdır. Gökyüzünün en parlak yedinci yıldızı olarak kabul edilir. Rigel’in parlaklığında değişmeler olduğundan her zaman değilse bile çoğunlukla Orion (Avcı) takımyıldızının en parlak yıldızıdır. Arapçadan gelen (رجل) isimin dilimizdeki anlamı “ayak”tır. Gök bilim kaynaklarında ise “Beta Orionis” adı ile anılır.

Neden Bu Kadar Parlak?

Rigel, gezegenimize en iyi tahmin ile 860 ışık/yılı uzaklıktadır. Bu tür “astronomik” mesafeleri kavramak zor olabilir ancak perspektifi ortaya koymaya yardımcı olmak için bize en yakın olan yıldızın yani Güneş’in gezegenimize ışık hızı cinsinden uzaklığının sadece 8 dakika 20 saniye olduğunu hatırlatmak yeterli olacaktır. Başka bir deyişle gündüz gökyüzünde gördüğümüz Güneş’in ışığı bize 8 dakika gibi bir sürede ulaşırken gece gökyüzünde gördüğümüz Rigel’in ışığı, 8 asır sürmüş bir yolculuktan çıkmıştır.

Rigel’in gezegenimize bu kadar uzak olup yine de Güneş’ten 350 bin kat daha parlak olabilmesi mavi devin kapasitesi hakkında bir fikir vermiş olabilir. Rakamsal olarak kıyaslayacak olursak ömrünün sağlıklı günlerini yaşamakta olan Rigel, Güneş’ten 74 kat daha geniştir ve yüzey sıcaklığı Güneş’in yüzey sıcaklığının yaklaşık iki katı kadardır. Yaydıkları enerji miktarı konusundaki kıyaslama ise her şeyi çok daha iyi anlamamızı sağlayacaktır. Rigel, Güneş’ten yaklaşık 120 bin kat fazla enerji yaymaktadır. Çoğu dev yıldız gibi Rigel de çok büyük miktarda enerji ürettiği için dış kabuğunda şişme meydana gelmekte bu da çekirdeğinde üretilen enerji miktarının değişmesine yol açmaktadır.

Rigel’in parlaklığını farklı bir yıldız sınıfında yer alması ve yaşamının farklı bir döngüsünde olması da etkilemektedir. Devasa boyutu nedeni ile büyük miktarda enerji harcamış olmasına rağmen Rigel aslında sadece 10 milyon yaşındadır. Yani Güneş’le kıyaslandığında bir bebek sayılabilir. (Güneş’in 4,5 milyar yaşında olduğu tahmin edilmektedir.) Hidrojen çekirdeğini tüketmekte olan Rigel, bundan sonra helyum, oksijen ve silisyum yakmaya başlayacak ve tıpkı diğer büyük yıldızlar gibi süpernovaya doğru ilerleyecektir. Uzmanlar dev yıldızın süpernovayla batması sonucunda gökyüzünde ikinci bir Ay gibi görüneceğine inanıyorlar.

Antares



555 ışık yılı uzakta bulunan ve Güneş’ten 883 kat büyük olan süper kırmızı devdir.
Antares (α Scorpii, α Sco, Alpha Scorpii), Akrep Takımyıldızı'nda yer alan ikili yıldızdır. Samanyolu'nda yer alan parlak yıldızların en kırmızı renkli olanlarından Antares, eskiden Mars'la karıştırılmıştır. Kırmızı dev yıldızın adı da bu karışıklığı yansıtır: "Ant-Ares", "Anti-Mars" yani "Mars karşıtı" demektir.

Helence*bir sözcük olan Ares, Latince adı Mars olan savaş tanrısının bir diğer adıdır. Büyüklüğü (parlaklık, kadir) birinci dereceden (genelde 0,96) olan Antares, gökyüzünün en parlak 15. yıldızıdır; ancak ışıması yarı-düzenli olduğundan parlaklığı yıl içinde az da olsa değişir.

Aldebaran



Aldebaran K5II tipi bir yıldızdır. Turuncu – kırmızı renkte dev bir yıldızdır. Güneşle kıyaslandığında Güneş, yanında nokta büyüklüğünde kalmaktadır. Çapı Güneş'in katının 44,2 katıdır. Kütlesi 1,7 Güneş kütlesidir. Yarıçapı yaklaşık 44,2 Güneş yarıçapıdır. Aydınlatma gücü yaklaşık olarak 518’dir.
Etkin sıcaklığı 3.910 Kelvin’dir. Aldebaran geceleri gökyüzünde bulunması kolay olan yıldızlardan birisidir. Kısmen parlak olması, belirgin bir yıldız desenine sahip olması ile kolaylıkla görüntülenebilir. Dönme hızı 643 gün km/sn’dir.
Aldebaran boğanın başını oluşturmuş olan v şeklindeki açık yıldız kümesi Hyades’e ait en parlak üyedir. Hyades yıldız kümesi dünyadan 300 ışık yılı uzakta bulunur. Aldebaran’ın ise dünyaya olan uzaklığı 150 ışık yılıdır.
Çekirdeğindeki hidrojen yakıtı tükenmiş bir gezegendir. Bunun sonucu olarak gerçekleşen hidrojen fizyonu durmuştur. Helyum fizyonu için ise yeterince sıcak olmayan bir yıldızdır. Bunlara rağmen güneşten 425 kat daha fazla aydınlatma gücüne sahiptir.

Gökyüzünün En Parlak Yıldızı:
Sirius



Yıldızlar büyük olarak Hidrojen ve Helyum'dan oluşan ısı ve ışık kaynaklarıdır. Bu kadar parlamalarının sebebi ise yıldızın içinden dış uzaya yayılan Nükleer Enerji'dir.
Binlerce yıldır insanlık bu yıldızların yerkürenin ne tarafında kaldığını bulmak için haritalar çizmişler ve takımyıldızları oluşturmuşlardır. Bu takımyıldızlardan Büyük Köpek Takımyıldızı, Gökyüzüne bakınca görebileceğimiz en parlak yıldız olan Sirius'u barındırmaktadır.
Güneşten 8,5 Işık Yılı uzaklıktaki Sirius yakın bir komşu sayılmaktadır. Hem parlaklığı hem de yakınlığı onu gece gökyüzünde en çok göze çarpan yıldızlardan biri yapmaktadır.
Sirius aslında bir çift yıldızdır. Bu çift yıldız sisteminde büyük olan Sirius-A, güneşten 25 kat daha fazla aydınlatma gücüne ve 2 kat daha fazla kütleye sahiptir.
Sirius-B ise bir Beyaz Cüce'dir. Dünyadan bir tık daha küçük olmasına rağmen kütlesi yerkürenin 350.000 katıdır ve yüzey sıcaklığı 25450 Kelvin'dir.

Alfa Centauri B




Alfa Centauri B ise, Güneş'ten biraz daha küçük, spektrum türü K olan, turuncu renkte bir yıldızdır ve Güneş'in yaklaşık yarısı parlaklıktadır.

Bu yıldızın görünür büyüklüğü 1.35’lik bir büyüklüğe sahipken normal büyüklüğü ise bundan oldukça farklıdır. Yıldızın normal büyüklüğünün 5.70 olduğu söylenebilir.

Gezegen sayısı 1 olan yıldızın spektrum türü de önem taşıyan bir özelliktir. Bu yıldızın spektrum türünün ise K1V olduğunu söyleyebiliriz.

Bu yıldızın dünyaya uzaklığı ise yaklaşık olarak 4.4 ışık yılı uzaklığıdır. Bu mesafenin oldukça yüksek bir mesafe olduğunu söylemek yanlış olmaz.

Vega: Geçmişin ve Geleceğin Kutup Yıldızı



Yaz aylarında gökyüzünü süsleyen “yaz üçgeni“ni oluşturan üç yıldız. En üstte Vega, sol altta Deneb, sağ altta Altair.

Vega, gece gökyüzündeki en parlak beşinci yıldız ve kuzey göksel yarım kürede (Arkturus’tan sonra) ikinci en parlak yıldızdır.
Vega, Dünya’dan sadece 25 ışık yılı uzaklıkta bulunan parlak bir yıldızdır. Yazları kuzey yarım kürenin göğünde görülür ve ayrıca Lir(Çalgı) Takımyıldızı’nda yer alan Vega, Kartal Takımyıldızı’ndaki Altair ve Kuğu Takımyıldızı’ndaki Deneb ile birlikte yaz üçgeninin köşelerini oluşturan yıldızlardan biridir.
Vega sadece 450 milyon yaşındadır ve bu da onu, 4.6 milyar yaşındaki kendi yıldızımıza göre, genç bir yıldız yapar. Vega hakkında yapılan çalışmalar astronomlara, oluşumlarının erken evrelerinde olan yıldız sistemleri hakkında daha çok bilgi sağlıyor.
Dünya’nın 26.000 yılda bir yaşadığı yörüngesel salınım yüzünden kuzey anlayışımız değişiyor. Bu sebeple, Vega birkaç bin yıl önce bizim kutup yıldızımızdı ve yaklaşık 12.000 yıl sonra tekrardan kutup yıldızımız olacak.

Capella



Dünya göğünde, çıplak gözle görülebilen en parlak 10. yıldızdır Capella. O kadar parlaktır ki, yaklaşık 42 ışık yılı uzakta yer almasına rağmen, büyük şehirlerde ışık kirliliği altında bile rahatlıkla görülebilir.

Çıplak gözle gökyüzünde gördüğümüz birçok yıldız gibi, Capella da aslında tek bir yıldız değildir. Birbiri etrafında dolanan iki parlak sarı yıldızdan oluşan bir yıldız sistemidir. Dünya’dan çok parlak olarak görebilmemizin nedeni, bu iki yıldızın ortak ışınım gücüdür. Eğer tek bir yıldız olsaydı, bu kadar parlak göremeyecektik.

Sistemin ana bileşenini oluşturan iki parlak yıldız, Capella Aa ve Capella Ab olarak isimlendirilir. Aa yıldızı, Güneş’ten 2.7 kat büyük kütleye ve 78 kat fazla aydınlatma gücüne sahiptir. Biraz daha küçük olan Ab ise, yaklaşık 2.5 Güneş kütlesine sahiptir ve Güneş’ten 77 kat daha parlaktır. Yıldızlar birbirlerinin çevresinde 100 milyon km’lik uzaklıkta, 104 gün süren bir yörünge periyodunda dolanırlar.

Arcturus



Arcturus, Çoban Yıldızı sınıfına ait en parlak üçüncü yıldız olması ile bilinir. Gökyüzünün dev yıldızlarından biri olan Arcturus turuncu rengi ile adeta canlılığı, harekete geçmeyi sembolize eder. Arcturus yıldızı güneşten tam yirmi beş kat daha büyük bir yapıya sahiptir. Turuncuya çalan rengi aslında yıldızın şişmesine bağlı olarak oluşmaktadır. Güneşten büyük olmasın nedeni yıldızın balon gibi şişmeye başlamasından kaynaklanır.
Arcturus yıldızının irileşmesine etken olan en önemli faktörlerden biri de sıcaklığın düşmesidir. Yıldızın sıcaklığı 4.290 Kelvin olarak ölçülmektedir. İnsanoğlu çağlar önce bu yıldızı zar zor seçebiliyorken, artık ışıldayan parlaklığıyla Arcturus’u seçmek mümkün hale gelmiştir.

Pollux



Dünya’dan bakıldığında gökyüzündeki en parlak 17’inci yıldız olan Pollux, 1,15 görünür kadir değerindeki parlaklığı ile, ışık kirliliği fazla olan şehirlerde bile kolayca görülebilir.
İkizler Takımyıldızı‘nın en parlak üyesi olmasıyla beraber kendisine Beta Geminorum da (β Gem) denmektedir ve güneş sistemimize en yakın dev yıldız olarak göze çarpmaktadır.
Özellikle şubat ve akabinde bahar aylarında rahatça görülebilen Pollux, Dünya’dan yaklaşık 34 ışık yılı uzaklıkta yer alır. Onu görmek için kabaca Orion Kemeri‘nin sol üstüne, Büyük Kepçe‘nin sağ altına baktığınızda yanı başında kardeşi Kastor ile birlikte afilli pozlar verirken görebilirsiniz. Bu iki yıldız aynı zamanda İkizler Takımyıldızı’nın baş kısmını temsil ederler.
Pollux, turuncu dev bir yıldızdır ve bu nedenle sınıfının karakteristik rengi olan sarı-turuncu olarak parlar. Yaklaşık 2 Güneş kütlesine, 8,8 Güneş yarıçapına ve Güneş’in 43 katı ışıma gücüne sahiptir. Yüzey sıcaklığı ise yaklaşık olarak 4500 santigrat derece olan 724 milyon yaşında görece genç, ancak sınıfına göre ömrünün sonlarına yaklaşmış, kırmız dev evresine girmiş ihtiyar bir yıldızdır.
2006 yılında radyal hız salınımı yöntemiyle yapılan gözlemler sonucu Pollux’un yörüngesinde bir adet gezegen keşfedilmiştir.

Altair



A tayf sınıfı bir anakol yıldızı olan Altair, bizden yaklaşık 16.7 ışık yılı uzakta yer alır ve galaktik ölçülerle düşündüğümüzde kapı komşumuz olarak niteleyebileceğimiz bir yıldızdır. Gökyüzünde çok kolay biçimde bulabileceğiniz bu yıldız, “yaz üçgeni“ni oluşturan üç parlak yıldızdan (Deneb, Vega, Altair) biridir. Yaz üçgenini bulduktan sonra, üçgenin tabanın karşısında, tepe noktasındaki yıldıza bakmanız yeterli olur. Bu yıldız, Altair’dir.
Güneş’in yaklaşık 1.8 katı fazla kütleye sahip olan yıldız, bu büyük kütlesi nedeniyle Güneş’ten çap olarak 1.6 kat büyüktür ve ortalama 8.000 santigrat dereceye ulaşabilen yüzey sıcaklığı ile yaklaşık 11 kat daha fazla ışıma gücüne sahiptir.