Tanrı “İyi” Olmak Zorunda Mı?

Kötülük problemi felsefenin en çetrefilli meselelerinden biridir. Problemin kaynağı dünyadaki kötülükler ile tanrının iyiliğinin bağdaştırılamamasıdır. Dünyada pek çok kötülüğün olduğu aşikâr, peki iyiliği isteyen ve kötülüğü değiştirmeye muktedir bir tanrı varsa kötülük nasıl var olabilir? Bu sorun pek çok ateistin tanrı tanımazlığına neden olan birincil sorundur.

İyi Ve Muktedir Bir Tanrıdan Kötülük Nasıl Ortaya Çıkar?

Dünya üzerinde kötülük varsa (ki var) ya tanrı kötülüğü önlemek istediği halde önleyemiyordur (yani buna gücü yetmiyordur) ya da tanrı kötülüğü önlemek istemiyordur (yani iyi niyetli değildir). Pek çoğumuza göre tanrı, tanımı gereği iyi ve kadir-i mutlak olmak zorundadır. Ateistler de tanrıyı bu şekilde tanımladıkları için kötülüğün varlığına dayanarak tanrının var olamayacağını iddia ederler.

İnananlarınsa pek çoğu bu sorunu ya görmezden gelir ya da çözülemez olarak görüp rafa kaldırır. Kötülük problemini çözmeye çalışan tanrı tanırlar ise kötülüğün izafi (göreceli) olduğuna yani mutlak olmadığına, tanrıdan değil de maddeden/insanlardan kaynaklandığına inanır.

Fakat tanımı gereği tanrı her şeyin kaynağı ise kötülüklerin kaynağı da o olmak zorunda değil midir?

Tanrıyı Yanlış Tanımlıyor Olmayalım?

Tanrıyı nasıl tanımlarız? İyi, güzel, merhametli, koruyucu, adaletli,… Peki iyiliği, güzelliği, merhameti, adaleti nasıl tanımlarız? Ya kötülüğü, çirkinliği, zalimliği ve adaletsizliği?

Toplum olarak en aşina olduğumuz dinin öğretisine bakalım. İslam’ın kutsal kitabında tanrı yalnızca olumlu özelliklere mi sahip? Cevap hayır;

Nitekim tanrının kahreden, cebreden, darlık veren, intikam alan, hesap soran, zillet veren, dereceleri alçaltan, engelleyen, zarar veren ve öldüren gibi isimleri de var.

Peki, bu nitelikler kötü mü? İnananlar için elbette kötü değil, çünkü tanrı iyi olmak zorunda. Ya da tanrının bu olumsuz nitelikleri inanmayanlar için var, inananlar için değil. Fakat tüm bu nitelikleri bizim üzerimizde gerçekleştiren bir insan ya da bir olay ise o bizim için elbette kötü olacaktır. Bu durumda tanrıya torpil geçiyor olabilir miyiz?

Hepimiz Tasavvurumuzdaki Tanrıyı Sipariş Ediyoruz

Size her birimizin inandığı tanrı bir diğerinden farklı desem bana inanır mısınız? İnanmıyorsanız en yakınınızdaki insanın tanrı tasavvuruyla kendinizinkini karşılaştırın, biraz ileri gittiğinizde ne demek istediğimi anlayacaksınız.

Biz insanlar son derece muhtaç varlıklarız. Doğduğumuz andan itibaren bakıma ihtiyaç duyuyoruz, sonrasında her canlı gibi beslenmeye, barınmaya ve üremeye ihtiyaç duyuyoruz. Muhtaçlıklarımız hayatımız devam ettiği sürece bitmiyor. Sosyal varlıklar olarak en çok ihtiyaç duyduğumuz şey ise güvende hissedeceğimiz sosyal ilişkiler. Bu ihtiyacımız bebeklikte başlıyor, hayatta kalabilmek için en yakınlarımızdan sevgi, ilgi, merhamet ve iyilik bekliyoruz.

Nasıl ki çocukken iyi, merhametli, sevgi dolu ve adaletli ebeveynlere ihtiyaç duyuyorsak; büyüyünce de bu niteliklere sahip, ya da bize bu nitelikleri ile muamele edecek bir tanrıya ihtiyaç duyuyoruz. İşin garip yanı şu ki tanrıya inanmayanlar dahi tanrıyı olumlu sıfatlarla özdeşleştirdikleri için tanrıya inanmıyor. Yani tanrıya inanın ya da inanmayın, tasavvurunuzdaki tanrı olumlu niteliklere sahip.

Tanrıyı kötü gördüğü için ona inanmayanlar da mevcut elbette, fakat bu durumu yakından incelediğimizde inkarın nedeninin, kötülük ile tanrılığı bağdaştıramamak olduğunu görüyoruz. Yani tanrıyı kötü gördüğü için onun tanrılığını reddedenler dahi iyi niteliklerle donanmış bir tanrı algısı taşıyorlar.

Tanrının İyi Olmaması Bir Problem Mi?

Tanrının iyi olmamasının, iyi bir tanrıya ihtiyaç duyan bizler için bir problem olduğu aşikâr. Fakat eğer varlığına inanıyorsak, tanrının yalnızca bizim değil bildiğimiz ve bilmediğimiz tüm varlıkların yaratıcısı olarak, tahayyül edebileceğimizin çok ötesinde bir varlık olduğunu öngörmemiz gerekmiyor mu? Tanrı gibi aşkın bir varlığın bizim tasavvurumuza uyması gerekmese gerek, öyle değil mi?

İnsanlar olarak tanrı hakkında spekülasyan yapmayı bırakamayacağımızı biliyorum fakat bireysel spekülasyonlarımızla tanrının gerçekte ne olduğunu ortaya koyabileceğimizi ya da tanrı hakkında mutlak bir bilgiye sahip olabileceğimizi düşünmek kulağa oldukça cüretkar geliyor.

Tanrı kimine iyi kimine kötü kimine hem iyi hem kötü kimine de ne iyi ne kötü olabilir. Tanrının gerçekte ne olduğu değil, bizim ona nasıl inandığımız önemlidir. Fakat bireysel inançları mutlak doğru kabul etmek ve bunun üzerinden bizim gibi düşünmeyenlere zulmetmek “iyi” bir şey değil. Ne zalim için, ne de mazlum için.

Not: Bu yazıyı tanıdığım ve tanımadığım tüm tanrı tanırlara ve tanrı tanımazlara ithaf ediyorum.