Geçmişten Günümüze “Kadın” Bilim İnsanları

“500 Women Scientists” Oluşumu

İnternet ortamında başlatılan bir oluşum var: “500WomenScientists”. Bir bakıma köprüleri, engelleri yok sayan, dünyanın dört bir tarafından kadın bilim insanlarını buluşturan bu oluşumdan Türkiye’deki kaç bilim kadını haberdar? “500WomenScientists”, 100 farklı ülkeden 20 binden fazla “kadın bilim insanı”nın kayıtlı olduğu bir web sitesi. Türkiye’den de bilim kadınları var ama bilim kadınlarının bu oluşuma kendi adlarını ve alanlarını eklemeleri gerekiyor. O alanlarda yer alan kadın bilim insanları da konuşmacı arayanlar tarafından “ulaşılabilir” oluyor. Türkiye’de Bilim Kadınları Grubu aracılığıyla Dr. Betül Kaçar’ın üç yıl önce başlattığı bir doküman da var (NASA Genç Araştırmacı Ödülü’nü alan Dr. Betül Kaçar; astrobiyoloji, moleküler biyoloji ve evrim alanlarında çalışmalarını sürdürüyor.) Bilim kadınları bu listeye adını, alanını yazabiliyor.

“Bilim”e önemli katkıları olan kadın bilim insanlarından siz kaçını tanıyorsunuz?

Aşağıdaki listelerdeki çoğu bilim insanının “bilim”e katkılarını biliyoruz ama belki de azının isimleri aklımızda… Hafızalarımızı yoklayalım, günümüzün “celebrity”leri kadar ünlü olmayan kadın bilim insanlarını saygıyla analım.

M.Ö. 4’üncü yüzyılda Atina”da görev yapan bir doktor: Agnodice. Jinekolog olan Agnodice’in kadınların o dönemde tıbbi uygulama yapması illegal olduğundan erkek gibi giyindiği söylenir.

Yunan filozof, matematikçi ve astronom Hypatia.

Hypatia, 370-415 yılları arasında yaşamış olan Yunan filozof, matematikçi ve astronom. İskenderiye Kütüphanesi’nde felsefe, matematik ve astronomi üzerine dersler vermiş; doğayı, mantık, matematik ve deneylerle açıklamaya çalışmıştır. Hypatia, Yeni Platonculuk öğretisine bağlıydı ve Atina Akademisi’nin Eudoxus’ün başını çektiği “Matematik geleneği”ne üyeydi.

1706-1749 yılları arasında yaşayan Emilie du Chatelet, Isaac Newton’ın Principia’sının Fransızca çevirisini yaptı. Emilie du Chatelet, 43 yaşında çocuğunun doğumu sırasında hayatını kaybetti.

“Çalışamayan” Matematik Profesörü

1718-1799 yılları arasında yaşayan Maria Agnesi, kalkülüs alanında öncü bir çalışma olarak kabul edilen ilk matematik kitabını yazdı. Matematik profesörüydü ama resmi olarak çalışamadı.

1750-1848 yılları arasında yaşayan Caroline Herschel, astronomik nesnelerin sınıflandırılması ve hesaplanması üzerine çalışan bir astronomdu. Alman astronom Caroline Herschel, İngiltere’ye taşındıktan sonra bilimsel yazıları için ücret aldı ki bu da tarihe geçmesi için bir başka neden.
1776-1831 yılları arasında yaşayan Marie-Sophie Germain, Fransız asıllı matematikçi, fizikçi ve filozof. Elastiklik teorisinin öncülerinden. Bu tez ile Paris Academy of Sciences’ın büyük ödülünün sahibi oldu. Kadınlara karşı önyargılar nedeniyle kariyerini matematik üzerine şekillendiremedi ama bağımsız olarak matematik alanında çalışmalarına devam etti. Ancak ölümünden altı yıl sonra matematiğe olan katkıları nedeniyle Göttingen Üniversitesi tarafından fahri doktorluk unvanı aldı. The Academy of Sciences tarafından her yıl “The Sophie Germain Prize” adlı bir ödülün de olduğunu ekleyelim.

Kraliyet Astronomi Derneği’ne Kabul Edilen İlk Kadın Bilim İnsanları

1780 yılında doğan Mary Somerville’in ilk kitabı Göklerin Mekanizması. Manyetizmanın etkileri, coğrafya, fizik bilimleri ve moleküler bilimler üzerine kitapları var. 1872 yılında hayatını kaybeden Mary Somerville, Caroline Herschel ile birlikte 1835 yılında Kraliyet Astronomi Derneği’ne seçilen ilk kadın bilim insanı.
1799 yılında doğan Mary Anning, İngiltere’de birçok fosil koleksiyonu keşfeden İngiliz paleontolog. 1847 yılında öldü. Çalışmaları jeologlar tarafından da kullanılmasına rağmen döneminin hiçbir bilimsel topluluğuna kabul edilmedi. Tek nedeni, kadın olmasıydı.

1815-1852 yılları arasında yaşayan Ada Lovelace, en tanınmış kadın bilim insanlarından biri. İngiliz matematikçi Ada Lovelace, ilk bilgisayar algoritmalarından Analitik Motor veya Fark Makinasının mucidi Charles Babbage ile çalıştı. Bilgisayarların yalnızca hesaplama makinelerinden daha fazlası olabileceğini gören bir bilim insanı olarak tarihe geçti.

Miss Mitchell Kuyrukluyıldızının “Anne”si

1818 yılında doğan ve 1889 yılında hayatını kaybeden Maria Mitchell, ABD’deki ilk kadın astronomi profesörü. Maria Mitchell, aynı zamanda Amerikan Sanat ve Bilim Akademisi’ne seçilen ilk kadın. 1847’de teleskopuyla bir kuyruklu yıldızı (Miss Mitchell Kuyrukluyıldızı) belirledi, astronomi gözlemleriyle tarihe geçti.
1821-1910 yılları arasında yaşayan Elizabeth Blackwell, ABD’de tıp diploması alan ve Birleşik Krallık tıbbi sicilinde kayıtlı ilk kadın bilim insanı. Kadınların doktor olarak kabul edilmesine öncü olan isimlerden.
1836 yılında doğan ve 1917’de hayata gözlerini yuman Elizabeth Garrett Anderson, ayrımcılığın üstesinden gelerek İngiltere’de ilk kadın doktor oldu. Elizabeth Garrett Anderson, kadın doktorlara eğitim verecek eğitim kolejinin kurulmasına da katkıda bulundu.

1850-1891 yılları arasında yaşamış olan Sonja Kowalewsky, ilk büyük kadın Rus matematikçi olarak tanınıyor. Analiz, diferansiyel denklemler ve mekanik alanlarına birçok orijinal katkıda bulunan Sonja Kowalewsky, Kuzey Avrupa’da ilk kez tam profesörlük alan kadın bilim insanı. Bilimsel bir dergide editörlük yaparak da öncü olmuş kadınlardan biri.

Hem Kimya Hem Fizik Dalında Nobel Ödülü Alan İlk ve Tek Kişi: Marie Curie

Pierre Curie ve Marie (Sklodowska) Curie (1867-1934). Çift, 1903 yılında Nobel Fizik Ödülü’nü Henri Becquerel ile paylaştı.

Herkesin tanıdığı Marie Curie, 1867-1934 yılları arasında yaşadı. Polonyalı fizikçi ve kimyacı Marie Curie radyasyonu keşfeden, röntgen alanında uygulanmasına yardım eden bir bilim insanı. Hem kimya hem de fizik dalında Nobel Ödülü kazanan ilk ve tek kişi.
Lise Meitner, 1878 yılında doğdu. Radyoaktivite ve nükleer fizik üzerine çalışan Avusturyalı İsveçli fizikçi Lise Meitner, 1939 yılında Otto Hahn ile uranyumun nükleer fizyonunu başarılı bir şekilde gösterdi. Nükleer santrallerin, nükleerin silahların temeli… Meitner, 1968 yılında İsveç’te hayatını kaybetti.

1897-1956 yılları arasında yaşayan Irène Curie-Joliot, Pierre ve Marie Curie’nin büyük kızı. Eşi Frederic Joliot ile birlikte 1934’te; alüminyum, bor ve magnezyumun alfa partikülleri ile nitrojen, fosfor, silikon ve alüminyum izotoplarını üretmek için yapay radyoaktiviteyi keşfetti. Kimyada Nobel Ödülü sahibi.

1902 yılında doğan Barbara McClintock, 1992 yılında hayatını kaybeden ABD’li botanikçi. Mısırın kromozomlarının genetik yapısını nasıl etkilediğini gösteren McClintock, DNA’nın bir parçası olan transpozonları keşfeden bilim insanı. Bu keşif, Barbara McClintock’a 1983’te Nobel Tıp Ödülü’nü getirdi.

Donanmada Rütbeli Asker ve Bilgisayar Bilimci: Grace Hopper

1906 yılında dünyaya gelen Grace Hopper, ABD’li bilgisayar bilimci. 1992 yılında ölen Grace Hopper, İngilizce’yi bilgisayar tarafından anlaşılabilir kod haline getiren ilk derleyiciyi geliştiren bilim insanı. Programlama dili COBOL’un yaratılmasına öncü olan isimlerden. Hopper, aynı zamanda ABD donanmasında rütbeli askerdi.
1907 yılında hayata gelen Rachel Carson, ABD’li deniz biyoloğu. Silent Spring adlı çalışmasıyla regüle edilmemiş pestitit kullanımının tehlikelerini vurgulayan Rachel Carson, modern ekolojik hareketin ortaya çıkmasında imzası olan bir bilim insanı. Carson, DDT adlı maddeyi ölen kuşların yumurtasına bakarak keşfetmiştir. 1964 yılında hayatını kaybetti.

1909-1974 yılları arasında yaşayan Virginia Apgar, yenidoğanın sağlığını değerlendirmek üzere kullanılan Apgar Yenidoğan Puanlama Sistemi’ni geliştiren bilim insanı. Virginia Apgar, bebeklerde anestezi kullanımını da incelemiştir.
1996 yılında İngiliz kimyager Dorothy Hodgkin Crowfoot adına bastırılan pul.

1910 yılında doğan Dorothy Hodgkin Crowfoot, penisilin ve insülin yapısının keşifleri üzerine yaptığı çalışmalarla Nobel ödülü kazanan İngiliz kimyager. Barış hareketi içinde yer aldı, 1994 yılındaki ölümüne değin nükleer silahlanmaya karşı mücadele etti.

1912-1997 yılları arasında yaşayan Chien-Shiung Wu, nükleer fizik alanında çalışan deneysel fizikçi. 1978 yılında Fizik’te Wolf Ödülü’nü kazanan bilim insanı.
1918 yılında dünyaya gelen Gertrude B. Elion, ABD’li farmakolog ve biyokimyacı. George H. Hitchings ve Sir James Black ile “İlaç tedavisinin önemli yeni ilkeleri” dalında Tıpta Nobel Ödülü’ne layık görülen bilim insanı.
1920-1958 yılları arasında yaşayan Rosalind Franklin, DNA ve RNA’nın yapısını anlamada önemli katkılar sunan İngiliz kimyager. Rosalind Franklin, DNA çift sarmalının keşfinde de imzası olan, aynı zamanda kömür ve virüslerin kimyası üzerinde çalışan bilim insanı.

Tarihe Geçen ve Hayatta Olan Kadın Bilim İnsanları

Bugün 75 yaşında olan Dame Susan Jocelyn Bell Burnell, lisansüstü öğrencisiyken ilk radyo pulsarlarını keşfeden Kuzey İrlandalı astrofizikçi. 1974’te amirleri Antony Hewish ve Martin Ryle, Nobel Fizik Ödülü’nü almasına rağmen birçok kişi, Burnell’in de ödül alması gerektiğini savunmuştur. Dame Susan Jocelyn Bell Burnell ise Nobel komitesinin kararına saygı duyduğunu açıklamıştır.
70 yaşındaki Elizabeth H. Blackburn, moleküler biyolog. Kromozomların uç kısımlarında bulunan ve kromozomları koruyan telomer adlı yapılarla ilgili çalışmalarıyla tanınan Elizabeth Helen Blackburn, Telomer yapımında etkin telomeraz enziminin kaşiflerinden. Bu çalışmalarından dolayı 2009 yılında (Carol W. Greider ve Jack W. Szostak ile birlikte) Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü kazandı. Blackburn, tıbbi etik üzerine çalışmalarıyla da tanınmakta.

2018 Nobel Fizik Ödülü sahibi Dr. Donna Strickland.

Bu yıl kadın bilim insanları açısından önemli bir yıldı. 2018 Nobel Fizik Ödülü, Kanadalı bilim kadını Donna Strickland ile ABD’li bilim adamı Arthur Ashkin ve Fransız bilim adamı Gerard Mourou’ya verildi. Donna Strickland, 55 yıl sonra bu ödülü alan ilk bilim kadını oldu. Donna Strickland’a ödülü lazer fiziği alanındaki çalışmaları nedeniyle verildi. Kanada’nın Waterloo Üniversitesi’nde görev yapan Dr. Strickland, bu alanda ödül alan tarihteki üçüncü bilim kadını. Daha önce bu ödül, 1903 yılında Marie Curie’ye, 1963 yılında Maria Goeppoert-Mayer’e verilmişti.
Tüm dünyada ses getiren başarılarıyla konuşulan Türkiye’den de bilim kadınları var. Üstelik sayıları da gün geçtikçe artıyor. NASA’daki Türk kadın görevli Feryal Özel de onlardan biri. Amerikan Havacılık ve Uzay Dairesi (NASA) tarafından Hubble Ödülü’ne layık görülerek Hubble kadrosuna alınan Feryal Özel, Arizona Üniversitesi’nde astronomi ve fizik dersleri de veriyor. Kara deliği görüntülemek üzere yola çıkılan “Uzay Teleskobu Projesi”nin başında. Feryal Özel, 20 kişiden oluşan ve aralarında Albert Einstein ve John Nash gibi bilim insanlarının da olduğu “Büyük Fikirler” listesine girmeyi başaran bir astrofizik profesörü.

ABD’de, Stanford Üniversitesi’nde Gen Teknolojileri Merkezi’nde kök hücre üzerine çalışmalar yapan Gözde Durmuş, kanser ve antibiyotik direnci üzerine yaptığı araştırmalarla geliştirdiği “İnsan Genom Projesi” ile MIT Technology Review Dergisi’nin “35 Yaş Altı Yenilikçiler Listesi”ne giren başarılı bir biyomühendis. Gözde Durmuş’un gerçekleştirdiği buluş çok önemli: Antibiyotik duyarlılığı ve kanserli hücreler bir “mikroçip” ile 20 dakikadan kısa bir sürede tespit edilebiliyor.
Harvard Üniversitesi’ne Türkiye’den seçilen ilk Türk bilim insanı olan, MIT’nin hazırladığı dergide, mucitler başlığı altındaki dokuz isimden biri de Canan Dağdeviren. Forbes Dergisi de Parkinson gibi farklı beyin hastalıklarına yardımcı olacak giydirilebilir kalp pilinin mucidi Canan Dağdeviren’i “30 yaşından küçük 30 bilim insanı” listesine aldı. Belçika Anvers’teki Uza Üniversitesi’nde öğretim üyeliği yapan Sevilay Altıntaş, çok sayıda klinik araştırmayı yürüten bir başka bilim kadını. Altıntaş, meme kanseriyle mücadelede gönüllü faaliyetlerde bulunuyor.

Kadın bilim insanlarının sayısının daha çok artması, başarılarıyla manşetlerden düşmemeleri dileğiyle… Biz onların adını saymaktan asla yorulmayacağız!









Alıntı